درمورد مطالعات چيني در سده‌هاي ميانه بايد به‌خاطر داشت زباني كه در آثار كلاسيك‌ به‌كار رفته با زبان محاوره تفاوت زيادي داشته است‌. در واقع‌، آن شكاف نسل‌ها بود كه به وجود آمده و بيشتر شده بود. مقارن سده‌ٴ دوم پ‌م زبان كلاسيك براي مردم ديگر قابل درك نبود. در سال 124 پ‌م مشاور ويژه‌ٴ امپراتور به نام كونگ ـ سون هونگ‌1 اين سخن امپراتور را يادآوري‌ كرد ((قوانين و فرامين امپراتوري كه اعلام شده است‌... با اين‌كه عباراتي شايسته و حاوي‌ دستورهاي سودمند است‌، عموماً از سوي مأموران كشوري خوب فهميده نشده است و معلومات آنان آن‌قدر ناقص است كه نتوانسته‌اند آنها را خوب به مردم تفهيم كنند)).2 نه تنها زبان‌ كلاسيك كه در زمان كنفوسيوس شكل گرفته بود، با زباني كه قرن‌ها بعد تكلم مي‌شد تفاوت‌ زيادي داشت‌، بلكه چنان موجز و مُدْغَم بود كه درك آن بدون ديدن حروف و فهميدن زمينه‌ برحسب عادت‌، عملاً ممكن نبود. به دليل وجود اين مشكلات روزافزون بود كه به‌زودي ايجاد رشته‌ٴ آموزشي تازه‌اي در زمينه‌ٴ آثار كلاسيك و امتحانات مربوط به آن‌، براي كساني كه نامزد كارمندي دولت بودند، ضرورت يافت‌. اوضاع مشابه اروپاي باختري بود، چون زبان آثار كلاسيك چيني هم براي چينيان به‌همان اندازه‌ٴ آثار لاتيني براي انگليسيان يا فرانسويان‌ غيرطبيعي بود.
ولي زبان محاوره‌اي مهارنشدني بود. نه تنها مردم بي‌سواد، بلكه باسوادان هم بدان سخن‌ مي‌گفتند، راهبان مذهب چئان تسونگ (ذن شو)، كه بودي‌دارما (ششم ـ 1) بنيان نهاده بود، به آن‌ اعتبار بيشتري بخشيدند. با گذشت قرن‌ها بوداييان چئان خواستند تا سخنان استادانشان را ثبت كنند و آنها را به‌همان زبان ساده‌اي ثبت كردند كه ادا شده بود.3اين عمل توسط وو تزو از مكتب‌ نوكنفوسيوسي و پيروان آنان هم دنبال شد. هم‌چنين‌، قصه‌گويان‌، كه متن نقالي آنان (هُوا پن‌) منشأ داستان‌هاي چيني بود، آن را توسعه دادند. بي‌شك‌، اين يكي باب طبع فضلا نبود و يكسره از تاريخ‌هاي ادبيات و كتاب‌شناسي‌ها كنار گذاشته شد؛ با اين همه‌، آنها بودند كه رشد كردند و مورد قبول و علاقه‌ٴ مردم قرار گرفتند. اين متن‌هاي نقالي سرانجام در چين پيروز شدند، به همان دليل كه‌ زبان فرانسه در كشور فرانسه بر لاتيني پيروز شد. اين بسيار خوش‌عاقبت بود، چون چين نيازمند